OSA'ni fi kaayyoonsa maaldha?OSA'n jalqabumarra kaase marsaritii ta'u  irratti haa hundaa'ullee ammatti biloogiidha.akka sabaatti oromoon ogummaa uumamaa kan baay'ee barbaachisa ta'e ilaalchaa,hawaasummaaf of danda'u biyyaa ijaaru danda'u qaba.muldhata qabaachuun baay'ee gaariidha darbees hojiitti karoora  muldhataa hikuun immoo daranu gaariidha.furmaanni kallattin tokko abjuu qabaachuurraf hawwin guutamuurra kan caalu hojiin agarsiisuuf ijaaramsa furmaata adda ta'e yeroo keessaatti lafa kaa'uudha.

OSA keessatti tooftaalee durii hangafi dhoksaa beekumsaa fi ogummaa addunyaa ni argatta.akkaataa abbootiin dandeettii sammuu isaanii itti tolchan iccitii ittiin isaan dhalootni saayinsiif tekinolooji hardha akka argamu karaa itti ta'e daandiisa beekuuf filannoo gochuun qaama marsariitii kanaa ta'uu keessan akka nu argataniif karaa saaqa.

Akkuma sammuu ampuulii keessa jiru walitti makamuu sammuu fi kalaqa agarsiisu, Waldaan Saayinsii Oromoo (OSA) dandeettii ifaa hawaasni Oromoo damee saayinsii, teeknooloojii, fi barnootaa keessatti qabu of keessaa qaba. OSAn akka ibsaa beekumsaatti tajaajila, daandii qorannoo fi misoomaa namoota dhuunfaa humneessuu fi guddina waloo guddisan ibsu.

• Ergama Keenya
• OSA keessatti ergamni keenya humna beekumsaa fi kalaqaatti fayyadamuun qormaata addaa hawaasni Oromoo mudatu furuudha. Naannoo gaaffiin saayinsii fi guddinni teeknooloojii itti dagaage, akkuma ifa ampuulii bakka dukkanaaʼaa taʼe illee ibsu irraa baʼu horachuuf carraaqna

.

Dudhaalee Ijoo

Kalaqa: Akkuma sammuu kalaqaa fi rakkoo furuu oofu, yaada kalaqaa fi jalqabbii qorannoo daangaa waan danda’amu dhiibu jajjabeessina. Pirojektoonni keenya daangaa haaraa teeknooloojii afaanii, saayinsii naannoo, fayyaa fi kkf qorachuuf kaayyeffatan.

Walta’iinsa: Niwuroononni sammuu keessatti walitti hidhaman barbaachisummaa walta’iinsaa agarsiisu. OSAn qorattoota, barsiisotaa fi miseensota hawaasaa gidduutti beekumsaa fi qabeenya waliif qooduuf tumsa ni guddisa, kunis networkii deeggarsa sammuu waloo guddisu uuma.

Angoomsuu: Beekumsi humna akka ta’e ni amanna. OSAn qabeenya barnootaa fi carraa qorannoo argachuuf carraa kennuudhaan namoota dhuunfaa barumsa isaanii akka itti gaafatamummaa fudhatanii fi hawaasa isaaniif gumaacha hiika qabu akka godhan humna ni kenna.

Kunuunsa Aadaa: Akkuma ampuuliin miidhagina naannoo isaa ibsu, nutis badhaadhina afaanii fi aadaa Afaan Oromoo irratti ifa ibsuuf kaayyeffanna. Kaka’umsi keenya qorannoo saayinsii fi teeknooloojiin hambaalee Oromoo kunuunsuu fi guddisuu irratti xiyyeeffata.

Inishiyeetiiwwan Yeroo Ammaa

Misooma Teeknooloojii Afaanii: OSA pirojektoota bakka bu’ummaa dijitaalaa Afaan Oromoo guddisan irratti dammaqinaan hojjechaa jira. Kunis meeshaalee adeemsa afaan uumamaa, hiikkaa fi hojiirra oolmaa barnootaa barumsi caalaatti dhaqqabamaa taasisan qopheessuu dabalata.

Gargaarsa Qorannoo fi Kalaqaa: Pirojektoota qorannoo kalaqaa qormaata biyya keessaa fi addunyaa furuuf deeggarsa fi deeggarsa ni kennina. Yaada kalaqaa maallaqaan gargaaruun guddina sammuu fi furmaata qabatamaa hawaasa Oromoo keessatti kakaasuuf kaayyeffanna.

Workshopii fi Hirmaannaa Hawaasaa: Workshopiin keenya ogeeyyii fi miseensota hawaasaa walitti fiduun beekumsa waliif qooduun, dandeettii guddisuu, fi wal kakaasuu. Walgahiin kun waltajjii yaada waljijjiiruu fi aadaa fedhii beekuu fi qorannoo guddisuudha.

Sochiitti makamaa:Sammuun ampuulii keessa jiru akkuma humna yaadonni addunyaa ibsuu agarsiisu, Waldaa Saayinsii Oromoo waliin hirmaannaan keessan dhaloota dhufuuf karaa ibsuuf gargaaruu danda’a. Qorataa, barsiisaa, barataa, ykn miseensa hawaasaa yoo taate ergama saayinsii, teeknooloojii, fi barnoota ummata Oromoo tarkaanfachiisuuf qabnu keessatti akka nu waliin taatan isin afeerra.

Taatee Saayinsii(phenomenon) 

Saayinsii keessatti waantonni taateen(phenomenon) hojiirra hin oolleef warri adii fuula ifaatti dhimma itti hin baane jira.saayinsii akkanaa uummata afrikaa dabalate warreen garbummaa koloneeffattoota Jala turan warreen akka hindoonni illee Isa jiru cimsani Isa hin turre uumani dhimma itti ba'aa turan.saayinsiiwwaan akkanaa saayinsii aadaa(traditional science)jedhane beekkama.nuti oromoon akka sabaatti saayinsii akkaadaamikaali baratamu beekna sirna barnoota keessa warreen jiran hubannasaa qabu jedhen yaada.saayinsii aadaa achii as dhufte sabni keenya gaafa rakkoo dawaa uumee,Isa uumame malaan itti fayyadamaa,isan beekne dhibaayyun ayyaana gaafate Gadaadhan Wal gaggeessa tureera.dhalootni Amma Kun hojimanee nuuf hafu tokko akka qabnutu natti dhaga'ama,innis wal ijaarsa dhaloota barateeti.

Author:Aga Gerbi

(Dhimma mataa ofii)

Some are still questioning science discoveries and innovation indirectly how and by what and for what purpose saying targeted race or politcs issues but not ambitious to dig into mystery of deep science and technology knowledge and wisdom.why?you need to be humble to know from scholars and having a vision since you have made your mind to change.we need to change our mind into creativity start being on the stage of elites as a group of ours of science and technology as real because reality is the energy combined together with it's course and organization on location it's prevalented which is unity.we have to be an inventor, scientist more work is to be done.

Obsaan barachuun waan haaraa uumuuf kallattii agarsiistuudha,muldhata ittiin waan haaraa uumuuf yaadan gaafa jijjiirama barbaadan barbaadani argatu.

Gaaffii gaafachuun badiin qabu.beekuuf akkamitti akka dhufe baruuf,baraniis hojjechuuf karoorsuun,hojjetaniis addunyaa jijjiiruun milkaa'inadha.

'Nanni waanuma nyaate fakkaata'jedhu warri ameerikaanonni.dhimmoota sammuu keenyaaf ammatti darbees guyyoota jireenya keenya keessatti dhibbaa uumuu malaniif of eeggannoon filachuun barbaachisaadha.jijjiiramni filannoodha jireenya keessatti,kunis sammuu ilma namaarratti dhibbaan qabaatu harka guddaadha.waan bor taatu irratti hardha karoorsi hojjedhu,sodaattuun ta'iin ati nama adda waan taateef.

Barreessa:Aaga Garbii

 Kuwaarki(quark)

Hiikaa quark jedhamuun beekama

 kwɑːk jechuun ni danda’ama maqaa paartiikilii subatoomii baay’ee chaarjii elektirikii firaakshinii qaban keessaa kamiyyuu, akka ijaarsa haadroonotaatti kan yaadame. Kuwaarkiin kallattiin kan hin ilaalamne ta’us tilmaamni ti’oorii jiraachuu isaanii irratti hundaa’e yaaliidhan mirkanaa’eera.

• Kuwaarkiin (/kwɔːrk, kwɑːrk/) gosa paartiikilii elementii fi qaama bu’uuraa maatirii ti. Kuwaarkoonni walitti makamuun paartiikilii walnyaatinsaa hadroonota jedhaman kan uumu yoo ta’u, isaan keessaa kanneen baay’ee tasgabbaa’oo ta’an pirootonii fi niwutiroonii, qaamolee niwukilasii atoomii ti.[1] Maatiriin yeroo baay’ee ilaalamu hundi kuwaarkii ol, kuwaarkii gadi fi elektiroonota irraa ijaarama. Sababa taatee halluu cufuu jedhamuun beekamuun, kuwaarkoonni adda baafamanii gonkumaa hin argaman; isaanis hadroonota keessaa qofa argamuu danda’u, isaanis baariyoonota (kan akka pirootonii fi niwutiroonii) fi meezoonota of keessatti qabatu, ykn pilaasmaa kuwaarkii–giluyoonii keessatti.[2][3][nb 1] Sababa kanaaf, wanti waa’ee kuwaarkii beekamu baay’een isaa qabiyyee ilaalcha hadroonotaa irraa kan fudhatamedha.
• 
  

https://en.m.wikipedia.org/wiki/Quark

Tiyoorii kuwaantimii fi kuwaarkiin karaa bu’uura ti’oorii dirree kuwantum (quantum field theory-QFT) kan akkaataa paartiikiliin bu’uuraa walitti dhufeenyaa fi amala itti qaban ibsu walitti hidhamaniiru. Kuwaarkiin paartiikilii elementarii walitti makamanii pirootonii fi niwutiroonii, ijaarsa niwukilasii atoomii uumuudha.

 Tiyoorii kuwantum keessatti, paartiikiliin akka kuwaarkii akka kaka’umsa dirree jala jiruutti kan ilaalamu yoo ta’u, amala isaaniis seera bu’uuraa makaaniksii kuwaantimiitiin kan bulfamudha.

Haala Waliigalaa Quarks

 Hiika: Kuwaarkoonni paartiikilii elementii fi qaamolee bu’uuraa maatirii yoo ta’an, walitti makamuun hadroonota (fkn, pirootonii fi niwutiroonii) uumu.

 Gosoota: Kuwaarkiin mi’aa ja’a qaba: ol, gadi, charm, ajaa’ibaa, gubbaa fi jala. Tokkoon tokkoon mi’aa chaarjii elektirikii fi ulfaatina dabalatee amaloota adda ta’an qaba.

Chaarjii Halluu: Kuwaarkonni amalli chaarjii halluu jedhamu kan qaban yoo ta’u, kunis walnyaatinsa cimaa hadroonota keessatti walitti isaan hidhuuf barbaachisaa dha. Chaarjiin halluu gosa sadii qaba: diimaa, magariisa fi buluu.

 Gluons: Humni cimaan kuwaarkii gidduu jiru giluonoota yoo ta’u, isaanis paartiikilii ulfaatina hin qabnee fi chaarjii halluu qabataniidha. Gluonoonni waliin wal-nyaachuu danda’u, kunis hadroonota keessaa daayinamiksii walxaxaa fida.

Kuwaantimii Kiroomodaayinamiksii (QCD)

Tiyoorii:QCD yaada walnyaatinsa cimaa kuwaarkii fi giluyoonota gidduu jiru ibsudha. Akkaataa kuwaarkoonni hadroonota keessatti akka daangeffamanii fi akkaataa isaan karaa jijjiirraa giluonootaatiin wal-nyaatan ibsa.

 Halluu Hidhamuu: Kuwaarkiin sababa halluu hidhamuutiin adda baafamanii jiraachuu hin danda’an; yeroo hunda gareedhaan argamu (fkn, kuwaarkii sadii baariyoon keessatti yookiin kuwaarkii tokkoo fi antikuwaarkii tokko meezoon keessatti) .

Bilisummaa Asiimptootikii: Fageenya baay’ee gabaabaa irratti, kuwaarkonni akka paartiikilii bilisaa jechuun ni danda’ama, garuu akkuma addaan ba’anitti humni cimaan sun cimaa waan ta’eef addaan ba’uu isaanii dhorka.

 Hiika Tiyoorii Kuwaantimii keessatti

 Walnyaatinsa Paartiikilii: Kuwaarkonni humnoota bu’uuraa afran hundaan wal-nyaatu: elektiromaagneetiizimii, harkisa lafaa, wal-nyaatinsa cimaa fi wal-nyaatinsa dadhabaa. Kunis paartiikilii elementii keessaa adda isaan taasisa.

Dhaloota Heddumminaa: Tuutni hadroonotaa adda durummaan anniisaa dirree giluyoonii irraa kan ka’u yoo ta’u, ulfaatina kuwaarkii ofii isaanii irraa osoo hin taane, akkuma mala Hiigsiin ibsametti.

 Ragaa Yaalii: Jiraachuun kuwaarkii dhuma bara 1960moota keessa yaalii faca’iinsa inelastikii gadi fagootiin kan mirkanaa’e yoo ta’u, kunis pirootonoonni paartiikilii elementarii osoo hin taane qaamolee xixiqqoo irraa kan ijaaraman ta’uu isaanii mul’ise.

Humnootaa fi paartiikilii baattuu

 Yuunivarsiitii keessatti humnoonni bu’uuraa afur hojjetan jiru: humna cimaa, humna dadhabaa, humna elektiromaagneetikii fi humna harkisaa. Daangaa adda addaa irratti kan hojjetan yoo ta’u cimina adda addaa qabu. Harkisa lafaa isa dadhabaa ta’us fageenya daangaa hin qabne qaba. Humni elektiromaagneetikiis fageenya daangaa hin qabne qaba garuu harkisa lafaa caalaa dachaa hedduu cimaadha. Humnoonni dadhabaa fi ciccimoon fageenya baay’ee gabaabaa qofa irratti bu’a qabeessa kan ta’anii fi sadarkaa paartiikilii atoomii jalaa qofa irratti ol’aantummaa kan qabani dha. Humni dadhabaan humna cimaa fi humna elektiromaagneetikii caalaa laafaa ta’us ammallee harkisa lafaa caalaa baay’ee cimaadha. Humni cimaan akkuma maqaan isaa ibsutti wal-nyaatinsa bu’uuraa afran hunda keessaa isa cimaadha.

 Humnoonni bu’uuraa sadii jijjiirraa paartiikilii humna baattuu irraa kan maddan yoo ta’u, isaanis garee bal’aa “bosons” jedhamu keessaa tokko ta’u. Partikiloonni maatirii hamma anniisaa addaan baafame kan dabarsan boozoonii walii isaanii wajjin wal jijjiiruun. Tokkoon tokkoon humni bu’uuraa boozoonii mataa isaa kan walgitu qaba – humni cimaan “giluon” tiin, humni elektiromaagneetikii “footooniin” kan baatamu yoo ta’u, “bosonoonni W fi Z” humna dadhabaa kanaaf itti gaafatamummaa qabu. Ammatti kan hin argamne ta’us, “graviton” kan walgitu humna baatu kan harkisa lafaa ta’uu qaba. Moodeelli Istaandardii humnoota elektiromaagneetikii, ciccimoo fi dadhabaa fi paartiikilii baattuu isaanii hunda kan hammate yoo ta’u, humnoonni kun akkamitti paartiikilii maatirii hunda irratti akka hojjetan akka gaariitti ibsa. Haa ta’u malee, humni jireenya keenya guyyaa guyyaa keessatti baay’ee barame, harkisa lafaa, qaama Moodeela Istaandardii miti, sababiin isaas harkisa lafaa haala mijataa ta’een bu’uura kana keessatti galchuun qormaata ulfaataa ta’uu isaa mirkaneessee jira. Tiyoorii kuwantum addunyaa maaykiroo ibsuuf itti fayyadamnu, fi tiyoorii waliigalaa rilativiitii addunyaa maakroo ibsuuf itti fayyadamnu, bu’uura tokko keessatti galchuun rakkisaadha. Haala Moodeela Istaandardii keessatti lamaan isaanii herregaan akka walsimu gochuu kan danda’e hin jiru. Garuu akka carraa ta’ee fiiziksii paartiikiliif, yeroo iskeelii xiqqaa paartiikilii ilaallu, dhiibbaan harkisa lafaa baay’ee laafaa waan ta’eef xiqqaadha. Yeroo maatiriin baay’inaan argamu qofa, madaallii qaama namaa ykn pilaaneetota fakkeenyaaf, dhiibbaan harkisa lafaa ol’aantummaa qaba. Kanaafuu Moodeelli Istaandardii humnoota bu’uuraa keessaa tokko fedhii malee hambisuu isaatiinis ammallee akka gaariitti hojjeta.